Achtergrondinformatie

Wat is fenologie?

"Phaenologie" is een afkorting van het woord "Phaenomenologie", wat betekent: de leer van de phaenomenen (verschijnselen). De verschijnselen die in deze tak van wetenschap bestudeerd worden, zijn de verschijnselen in de natuur die op vaste tijdstippen plaatsvinden. Dit zijn bijvoorbeeld het begin van bladontplooiing, bloei en bladval bij planten en de start van vogeltrek. Deze fasen worden "fenologische fasen" of kortweg "fenofasen" genoemd.
De zweedse onderzoeker Linnaeus was de grondlegger van het fenologisch onderzoek aan planten. In 1750 begon bij op verschillende plekken in Zweden bij te houden wanneer planten in bloei kwamen. Ook noteerde hij nauwgezet de klimatologische omstandigheden.
Tegenwoordig is het duidelijk dat de timing van veel soorten vaak sterk beïnvloed worden door factoren als temperatuur, neerslag en daglengte. We proberen deze relaties zo goed mogelijk te onderzoeken.
Door de huidige en verwachte klimaatveranderingen is fenologie weer een actueel onderwerp. Doordat temperatuur en neerslag de afgelopen decennia veranderd zijn, zijn er ook veranderingen opgetreden in de fenologie avn verschillende soorten. Bij planten zijn deze veranderingen duidelijker te zien dan bij vogels, omdat planten minder mobiel zijn en direct beïnvloed worden door het Nederlandse klimaat. Trekvogels die terugkeren naar hun broedgebied, zitten op het moment dat ze besluiten te vertrekken nog rond de evenaar en weten niet hoe het weer in Nederland is. Vogels die over kortere afstanden trekken, laten wel verschillen zien in aankomstdatum vergeleken met vroegere jaren. 

Het opengaan van de bladknop voorafgaand aan de bladontplooiing bij de Beuk (Fagus sylvatica)

Het belang van de juiste timing
De timing van de fenofasen is erg belangrijk in ecosystemen. Hiermee worden onder andere de lengte van het groeiseizoen, het pollenseizoen en de start en duur van verschillende (insecten)plagen bepaald. De beschikbaarheid van voedsel hangt samen met de timing: veel insecten leven van plantaardig materiaal, veel andere dieren leven van insecten. Vers blad is pas voorhanden wanneer de bladknoppen van bomen en struiken open gaan. Ook het optreden van vorstschade aan bomen houdt verband met de timing van het proces van knopvorming. 
Deze momenten variëren en zijn van jaar tot jaar verschillend. Na een warm, nat voorjaar kan het groeiseizoen een maand eerder beginnen dan na een koud voorjaar. 
Figuur 1 laat zien dat het moment van bladontplooiing bij de Witte paardekastanje (Aesculus hippocasanum L.) is gerelateerd is aan de temperatuur in de eerste 3 maanden van het jaar. Is deze gemiddeld zo'n 2°C lager, dan vindt bladontplooiing ca. 10 dagen later plaats.

Figuur 1: de datum van de bladontplooiing bij de Witte paardekastanje uitgezet tegen de gemiddelde temperatuur in februari, maart en april.

Verandering van het klimaat
De wereldgemiddelde temperatuur is in de 20^e eeuw met 0,7°C gestegen. (zie ook "het klimaat"). De verwachting is dat in de 21^e eeuw de temperatuur zal stijgen met zo'n 1,4 tot 5,8°C. Ook zal de zeespiegel stijgen, met naar verwachting tussen de 9 en 88 centimeter. De jaren negentig van de afgelopen eeuw waren de warmste 10 jaar sinds het begin van de metingen. De periode 1900-1999 was de warmste periode in de afgelopen 1000 jaar, wanneer men kijkt naar het Noordelijk halfrond.
Deze stijgingen zullen zeker effecten hebben op fenologie en hiermee op hele ecosystemen. Nu al is merkbaar dat het groeiseizoen langer wordt en veel planten eerder bloeien. In de toekomst moet meer duidelijkheid verkregen worden over de veranderingen en de consequenties daarvan voor ecosystemen.

Copyright © 2009 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.