Verandering in areaal planten

40 nieuwe soorten op Standaardlijst Nederlandse Flora
Mede als gevolg van de klimaatverandering groeiden er de afgelopen jaren verschillende nieuwe plantensoorten in ons land. Op de Standaardlijst van de Nederlandse flora ¹⁾, waarop alle plantensoorten staan die in ons land voorkomen, zijn op de laatste versie die in 2003 gepubliceerd werd, bijna vijftig soorten toegevoegd. Van deze soorten is vastgesteld dat zij zich op eigen kracht in ons land kunnen handhaven. Om op deze Standaardlijst te komen, moeten planten aan twee criteria voldoen: op drie verschillende plekken gesignaleerd worden en drie generaties lang standhouden. Deze nieuwe standaardlijst zal binnenkort gepubliceerd worden.

Bedreigingen en veranderingen
Vermesting is een belangrijke oorzaak van de achteruitgang van veel plantensoorten. Ook verdroging en verzuring hebben een negatief effect gehad op veel plantensoorten: één van de drie soorten hogere planten in ons land staat nu op de Rode Lijst van bedreigde soorten. De afgelopen decennia is het bosareaal in Nederland toegenomen. Hiervan hebben een aantal koudeminnende bossoorten kunnen profiteren. Het aantal warmteminnende soorten dat toeneemt is echter veel groter. Deze toename is te zien in alle ecosystemen, en vooral bij soorten van droge ecosystemen. Ook soorten die aan stedelijk gebied zijn gebonden nemen toe.

Opwarming door verstedelijking en klimaatverandering

Bosogentroost
(Euphrasia nemorosa)

Een groot deel van de nieuwe soorten op de standaardlijst heeft een voorkeur voor warme standplaatsen en komt vooral voor in het stedelijk milieu. Dit komt omdat veel van de nieuwe soorten onbedoeld meekomen met transporten van goederen. Overslagterreinen zoals havens en rangeerterreinen van spoorwegen staan bij plantenkenners vanouds bekend als rijk aan bijzondere soorten. Indien de milieuomstandigheden goed zijn kunnen de meegekomen zaden er ontkiemen en van hieruit een nieuw gebied koloniseren. Voor zuidelijke, warmteminnende soorten heeft het stadsmilieu daarbij het voordeel dat het er gemiddeld enkele graden warmer is dan het buitengebied, en daarom beter aansluit bij de leefomstandigheden van de thuisbasis van de soort. Dat warme milieu heeft vooral te maken met de stenige oppervlakte van de stad. Nu de verstedelijking van ons land samengaat met een mondiale temperatuurstijging, neemt het geschikte leefklimaat voor warmteminnende soorten met een zuidelijke verspreiding flink toe. Naast de soorten die onbedoeld via goederentransport meekomen, zijn er ook soorten die vanuit zuidelijke regio's langzaam maar zeker hun verspreidingsgebied in noordelijke richting uitbreiden.

Nieuwe soorten in Nederland
Van de recente aanwas voor de standaardlijst kunnen we hier bijvoorbeeld kale gierst (Panicum dichotomiflorum) toe rekenen. Het gaat bij de nieuwe soorten vooral om soorten die in akkerland voorkomen. Ook soorten die vanuit tuinen of vijvers verwilderen weten zich -mede- door klimaatverandering steeds beter in het wild te handhaven. Voorbeelden van tuinontsnappingen zijn prikneus (Lychnis coronaria) en waterteunisbloem (Ludwigia grandiflora), maar ook karpatenklokje (Campanula carpatica), kruipklokje (C. poscharskyana) en dalmatiëklokje (C. portenschlagiana) verwilderen gemakkelijk uit tuinen en komen mogelijk over enige tijd op de standaardlijst. Voorlopig staan de drie laatstgenoemden -samen met tientallen andere soorten- nog 'in de wacht'. Dergelijke 'wachtkamersoorten' worden nauwlettend gevolgd om te zien of zij zich inderdaad in het wild weten te handhaven en uit te breiden.

Hieronder staan in tabel 1 alle nieuw toegevoegde soorten van de nieuwe Standaardlijst van de Nederlandse flora. De planten met de toevoeging 'standaardlijstsoort' komen op de officiële lijst van de Nederlandse Flora die in september van dit jaar zal verschijnen. Deze planten voldoen aan twee criteria: ze zijn op drie verschillende plekken gesignaleerd en hebben drie generaties lang standgehouden.
De planten met de toevoeging 'wachtkamersoort' zijn ook al in ons land gesignaleerd, maar voldoen nog niet aan de criteria. Zij zijn dus wel 'genomineerd' om over zeven jaar op de nieuwe lijst te komen.

Tabel 1: nieuw toegevoegde soorten aan de Standaardlijst Nederlandse Flora en "wachtkamersoorten"

Soort	Wetenschappelijke naam
Aarereprijs	Veronica spicata	wachtkamersoort
Akkerwikke	Vicia sativa subsp. segetalis	standaardlijstsoort
Anna Paulownaboom	Paulownia tomentosa	wachtkamersoort
Balkanvergeet-mij-nietje	Brunnera macrophylla	wachtkamersoort
Behaarde struweelroos	Rosa caesia	standaardlijstsoort
Beklierde heggenroos	Rosa tomentella	standaardlijstsoort
Beklierde heggenroos	Rosa tomentella	standaardlijstsoort
Berijpte viltroos	Rosa sherardii	standaardlijstsoort
Beverneltorkruid	Oenanthe pimpinelloides	standaardlijstsoort
Blauw kattenkruid	Nepeta mussinii	wachtkamersoort
Blauwe monnikskap	Aconitum napellus (s.l.)	wachtkamersoort
Bleek cypergras	Cyperus eragrostis	wachtkamersoort
Boogmispel	Cotoneaster sternianus	wachtkamersoort
Bosogentroost	Euphrasia nemorosa	standaardlijstsoort
Bossalie	Salvia nemorosa	wachtkamersoort
Bottelroos	Rosa villosa	standaardlijstsoort
Brandpastinaak	Pastinaca sativa subsp. urens	standaardlijstsoort
Brede dovenetel	Lamium confertum	standaardlijstsoort
Breed pijlkruid	Sagittaria latifolia	wachtkamersoort
Chinese naaldaar	Setaria faberi	wachtkamersoort
Citroenmelisse	Melissa officinalis	standaardlijstsoort
Dalmatiëklokje	Campanula portenschlagiana	wachtkamersoort
Dessertbladen	Malva verticillata	wachtkamersoort
Donzige klaproos	Papaver atlanticum	wachtkamersoort
Doorwaskervel	Smyrnium perfoliatum	wachtkamersoort
Draadfonteinkruid	Potamogeton filiformis	standaardlijstsoort
Driebladvetkruid	Sedum sarmentosum	wachtkamersoort
Eendagsbloem	Tradescantia virginiana	wachtkamersoort
Fazantenbes	Leycesteria formosa	wachtkamersoort
Fijn venushaar	Adiantum raddianum	wachtkamersoort
Frans walstro	Galium parisiense	wachtkamersoort
Fransje	Schoenoplectus x flevensis	standaardlijstsoort
Galega	Galega officinalis	wachtkamersoort
Geel duizendblad	Achillea filipendulina	wachtkamersoort
Gekield druifkruid	Chenopodium schraderianum	wachtkamersoort
Gele ribes	Ribes odoratum	wachtkamersoort
Gevlamde fijnstraal	Conyza bonariensis	wachtkamersoort
Grijs kattenkruid	Nepeta x faassenii	wachtkamersoort
Groot nagelkruid	Geum japonicum	wachtkamersoort
Hanendoorn	Crataegus crus-galli	wachtkamersoort
Heggenroos	Rosa corymbifera	standaardlijstsoort
Hoge amarant	Amaranthus rudis	wachtkamersoort
Hoge dravik	Anisantha diandra	wachtkamersoort
Hoge fijnstraal	Conyza sumatrensis	standaardlijstsoort
Hondsroos	Rosa canina (s.s.)	standaardlijstsoort
IJle kropaar	Dactylis polygama	standaardlijstsoort
IJle lamsoor	Limonium humile	wachtkamersoort
Kale gierst	Panicum dichotomiflorum	standaardlijstsoort
Kale struweelroos	Rosa dumalis	standaardlijstsoort
Karpatenklokje	Campanula carpatica	wachtkamersoort
Klein fakkelgras	Rostraria cristata	wachtkamersoort
Klein struisgras	Agrostis hyemalis	wachtkamersoort
Kleinbloemige roos	Rosa micrantha	standaardlijstsoort
Kleverige alant	Dittrichia viscosa	wachtkamersoort
Knobbelklaverzuring	Oxalis dillenii	standaardlijstsoort
Knopkroos	Lemna turionifera	standaardlijstsoort
Kogelduizendknoop	Persicaria capitata	wachtkamersoort
Kraagroos	Rosa agrestris	standaardlijstsoort
Kransnemesia	Nemesia melissaefolia	wachtkamersoort
Kruipkattenstaart	Lythrum junceum	wachtkamersoort
Kruipklokje	Campanula poscharskyana	wachtkamersoort
Kruishyacint	Scilla massartiana (x)	standaardlijstsoort
Kustwolfsmelk	Euphorbia portlandica	wachtkamersoort
Laurierkers	Prunus laurocerasus	wachtkamersoort
Lijsterbesspirea	Sorbaria sorbifolia	wachtkamersoort
Lintvaren	Pteris cretica	wachtkamersoort
Loganbes	Rubus loganobaccus	wachtkamersoort
Mariëtteklokje	Campanula medium	wachtkamersoort
Marjoleinbekje	Chaenorhinum origanifolium	wachtkamersoort
Monnikskruid	Nonea lutea	wachtkamersoort
Muurzeepkruid	Saponaria ocymoides	wachtkamersoort
Noordse aalbes	Ribes spicatum	wachtkamersoort
Oosterse klaproos	Papaver pseudoorientale	wachtkamersoort
Oosterse plataan	Platanus orientalis	wachtkamersoort
Piramideklokje	Campanula pyramidalis	wachtkamersoort
Pluimgipskruid	Gypsophila paniculata	wachtkamersoort
Potamogeton x lintonii	Potamogeton x lintonii	wachtkamersoort
Prachtrozenkransje	Anaphalis margaritacea	wachtkamersoort
Prikneus	Lychnis coronaria	standaardlijstsoort
Ribbelbies	Schoenoplectus mucronatus	wachtkamersoort
Rijncentaurie	Centaurea stoebe	standaardlijstsoort
Rimpelige mispel	Cotoneaster rehderi	wachtkamersoort
Rivierduinzegge	Carex ligerica	standaardlijstsoort
Rode ribes	Ribes sanguineum	wachtkamersoort
Rood herderstasje	Capsella rubella	wachtkamersoort
Rotsschildzaad	Alyssum saxatile	wachtkamersoort
Roze berberis	Berberis aggregata	wachtkamersoort
Ruige fijnstraal	Conyza bilbaoana	wachtkamersoort
Ruwe viltroos	Rosa pseudoscabriuscula	standaardlijstsoort
Schijnegelantier	Rosa columnifera	standaardlijstsoort
Schijn-els	Clethra alnifolia	wachtkamersoort
Schijnheggenroos	Rosa subcollina	standaardlijstsoort
Schijnhondsroos	Rosa subcanina	standaardlijstsoort
Schijnpapaver	Meconopsis cambrica	wachtkamersoort
Slaapkamergeluk	Soleirolia soleirolii	wachtkamersoort
Slanke ogentroost	Euphrasia micrantha	standaardlijstsoort
Smal venushaar	Adiantum diaphanum	wachtkamersoort
Spaanse dravik	Anisantha madritensis	wachtkamersoort
Spaanse hyacint	Scilla hispanica	wachtkamersoort
Steentijmereprijs	Veronica acinifolia	wachtkamersoort
Stekelkamgras	Cynosurus echinatus	wachtkamersoort
Stijf ijzerhard	Verbena bonariensis	wachtkamersoort
Stijve aardpeer	Helianthus rigidus	wachtkamersoort
Straatwolfsmelk	Euphorbia maculata	wachtkamersoort
Streephyacint	Scilla mischtschenkoana	wachtkamersoort
Texaanse ganzenvoet	Chenopodium berlandieri	wachtkamersoort
Trompetboom	Catalpa bignonioides	wachtkamersoort
Tweekleurig springzaad	Impatiens balfourii	wachtkamersoort
Tweenervige zegge	Carex binervis	wachtkamersoort
Valse zandzegge	Carex reichenbachii	standaardlijstsoort
Vierrijige ogentroost	Euphrasia tetraquetra	standaardlijstsoort
Viltroos	Rosa tomentosa	standaardlijstsoort
Vlokkige toorts	Verbascum pulverulentum	wachtkamersoort
Vroege krokus	Crocus chrysanthus	wachtkamersoort
Walstroleeuwenbek	Linaria purpurea	wachtkamersoort
Waterteunisbloem	Ludwigia grandiflora	standaardlijstsoort
Welriekende ganzenvoet	Chenopodium ambrosioides	wachtkamersoort
Wigbladige roos	Rosa elliptica	standaardlijstsoort
Wilde kool	Brassica oleracea subsp. oleracea	standaardlijstsoort
Wilgbladige mispel	Cotoneaster salicifolius	wachtkamersoort
Witte esdoorn	Acer saccharinum	wachtkamersoort
Wollige lijsterbesspirea	Sorbaria tomentosa	wachtkamersoort
Zijdeplant	Asclepias syriaca	standaardlijstsoort
Zilverkruiskruid	Senecio cineraria	wachtkamersoort
Zilverstruisgras	Agrostis scabra	wachtkamersoort
Zuid-Afrikaanse gierst	Panicum schinzii	standaardlijstsoort
Zwart peperboompje	Daphne laureola	wachtkamersoort
Zwarte wikke	Vicia sativa subsp. nigra	standaardlijstsoort

Net als bij andere soortgroepen blijken ook bij de planten warmteminnende soorten het dus goed te doen. Straatliefdegras (Eragrostis pilosa) is een voorbeeld van een soort die zich uitbreidt in ons land. Weer een ander voorbeeld van een soort die naar het noorden toe uitbreidt is doorschijnend sterrenkroos (Callitriche truncata). Deze zuidelijke waterplant is in 1998 voor het eerst in Nederland gevonden in het Deltagebied. In de afgelopen jaren zijn er in die omgeving nog diverse vindplaatsen bijgekomen. In 2004 hebben medewerkers van FLORON weer een nieuwe groeiplaats gevonden in het IJmeer bij IJburg. De soort groeit in het IJmeer in grote aantallen, samen met andere waterplanten in het heldere water aan de oever. De toename schrijft FLORON toe aan de opwarming van het klimaat. Daarbuiten profiteert de soort in Nederland vermoedelijk ook van de verbetering van de waterkwaliteit. De verspreiding van doorschijnend sterrenkroos wordt vermoedelijk vooral door watervogels mogelijk gemaakt.

Bron: Stichting FLORON.

Een andere nieuwe, exotische soort in Nederland is watercrassula (Crassula helmsii). Dit is oorspronkelijk een uit Australië afkomstige soort, die zich in Europa zeer agressieve gedraagt: in verschillende poelen is het vrijwel de enig overgebleven soort, en bestrijding lijkt nauwelijks mogelijk. Er zijn regelmatig nieuwe meldingen van watercrassula in Nederland.

Natuurlijke vijanden ontbreken
De plantensoorten die door een warmer klimaat steeds noordelijker voorkomen, kunnen zich in ons land vestigen mede doordat hun vaak ondergrondse natuurlijke vijanden, zoals schimmels en aaltjes, niet in het nieuwe leefgebied voorkomen. Een deel van de natuurlijke vijanden van planten zullen wel mee trekken naar het Noorden. Dit zijn dan meestal de bovengrondse vijanden (bv. rupsen), ondergrondse vijanden verplaatsen zich minder makkelijk. Wanneer planten in relatief korte tijd in een nieuw milieu terechtkomen en aan zijn natuurlijke vijanden ontsnapt, kunnen ze gaan woekeren, en spreekt men van een biologische invasie.

Een voorbeeld: Bospest

Amerikaanse vogelkers

Bij bijvoorbeeld Amerikaanse vogelkers (Prunus Serotina) is het opmerkelijk dat bodemziektes uitblijven in Nederlandse bossen. In Amerika, waar de boom van nature voorkomt, zorgen ziekteverwekkende bodemschimmels onder de boom dat de kiemplanten afsterven. Daardoor blijft de vogelkerspopulatie in Amerika van beperkte omvang. De Amerikaanse vogelkers is de afgelopen eeuw echter in Nederland ingevoerd met de bedoeling de ondergroei van bossen te verbeteren. Eenmaal aangeplant begon de boom te woekeren. Overal doken zaailingen op die uitgroeiden tot boompjes. Als die niet regelmatig zouden zijn weggehaald, was het hele bos dichtgegroeid. Bosbouwers spraken daarom al gauw van ‘bospest’. De meeste invasies komen van planten afkomsig van andere continenten. Door het veranderende klimaat zullen zulke invasies in de toekomst vaker uit Zuid-Europa komen.

¹⁾De Standaardlijst van de Nederlandse flora wordt uitgebracht door het Nationaal Herbarium Nederland te Leiden.