De natuur deze maand

Hieronder wordt voor alle soortgroepen beschreven welke waarnemingen men in deze tijd van het jaar kan doen, welke waarnemingen verwacht worden, en er wordt achtergrondinformatie gegeven over deze verschijnselen. Kortom, er wordt een actueel beeld gegeven van de Nederlandse flora en fauna in dit seizoen.

Planten	Vogels	Vlinders	Libellen	Amfibieën

Januari 2012

Vogels

11 januari - Vogels hebben lentekriebels

De ons voorgespiegelde 'horror-winter' laat nog even op zich wachten. Intussen zijn bij verschillende vogels de lentekriebels echt goed losgebarsten. Zo is er een broedgeval van merels in Valkenswaard. Bijzonder! Ook verblijven er op dit moment grote aantallen kieviten en goudplevieren in Nederland en wordt een enkele huiszwaluw gesignaleerd.

Goudplevieren
Foto: Saxifraga-Piet Munsterman

Het is januari, maar dat zou je niet zeggen. Allerlei zangvogels, zoals zanglijsters, grote lijsters en merels, zijn al te horen. Door de hoge temperaturen en het langer worden van de dagen gaat het kriebelen. Zo kregen we een melding van een broedgeval van merels bij een appartementencomplex in Valkenswaard. De jongen zijn op Tweede Kerstdag uit het ei gekropen. De zachte weersomstandigheden van de laatste weken zullen hier ongetwijfeld debet aan geweest zijn. Bij zulke zachte weersomstandigheden proberen ze het gewoon, zo ook dit merelstel. Of de jongen ook daadwerkelijk groot worden, is maar zeer de vraag. Als die horrorwinter nog begint, dan valt het ergste te vrezen.

In de lage delen van Nederland zijn nu nog heel veel kieviten en goudplevieren te vinden, in tegenstelling tot begin januari 2010 en 2011. Ze verblijven vooral op natte graslanden in grote open gebieden in het westen en noorden van het land. Zo werden afgelopen dagen concentraties tot wel 15.000 kieviten en 8.000 goudplevieren geteld. In zachte winters kunnen er in Nederland in totaal 900.000 kieviten en 200.000 goudplevieren verblijven; in strenge winters trekken deze vrijwel allemaal weg. Als de vorst wijkt, trekken kieviten als eerste weer terug. Zij pendelen heen en weer met de vorstgrens. Goudplevieren blijven vaak weg tot het vroege voorjaar als de vorst ze eenmaal heeft verdreven. Verder worden al enkele huiszwaluwen gesignaleerd. Die horen rond deze tijd van het jaar nog in Afrika te zitten.

Door het ontbreken van vorst en sneeuw is er nu nog volop voedsel beschikbaar. Veel vogels eten graag regenwormen. Bij vorst, maar ook wanneer de grond te droog is, kruipen wormen diep de grond in en worden ze onbereikbaar. Op veel plekken is het nu drijfnat door de vele regen. Hierdoor verblijven de wormen dicht onder de oppervlakte en zijn ze makkelijk te vinden.

Fitis Foto: Saxifraga-Jan Nijendijk
	Vogelsoorten om de komende weken op te letten: - Fitis (voor het eerst gehoord) - Geelgors (eerste individu) - Grote bonte specht (eerste roffel) - Grutto (eerste individu) - Roodborsttapuit (eerste individu) - Tjiftjaf (voor het eerst gehoord) - Veldleeuwerik (eerste individu) - Vink (eerste vinkenslag gehoord) - Zanglijster (voor het eerst gehoord) - Zwartkop (eerste individu)

Planten

3 januari - Voorlente dient zich aan

De winter 2011/2012 is met een gemiddelde decembertemperatuur van 6,4 graden Celsius tegen 3,7 normaal zeer warm begonnen. Voorlopig is er dus geen sprake van een winterrust voor de waarnemers van De Natuurkalender. Vanuit heel het land worden de eerste bloeiende hazelaars en de eerste bloemen van speenkruid waargenomen. De voorlente lijkt hiermee al weer begonnen en de tiendaagse weersverwachting laat nog geen omslag naar lage temperaturen zien.

Speenkruid
Foto: Saxifraga-Marijke Verhagen

Ga naar Natuurverwachting voor Planten

Plantensoorten om de komende weken op te letten:	Amerikaanse eik Foto: Sjoerdje Waltje
- Gele kornoelje (eerste bloei) - Gewone dotterbloem (eerste bloei) - Gewoon sneeuwklokje (eerste bloei) - Gewoon speenkruid (eerste bloei) - Hazelaar (eerste bloei) - Klein hoefblad (eerste bloei) - Maarts viooltje (eerste bloei) - Witte dovenetel (eerste bloei) - Witte els (eerste bloei) - Zwarte els (eerste bloei)	Amerikaanse eik Foto: Sjoerdje Waltje

Vlinders

5 december - Wat doet die vlinder in mijn huis?

Veel vlinders zijn er niet in de winter. De meeste soorten zijn ei, rups of pop in deze koude periode. Toch komen de afgelopen dagen bij De Vlinderstichting meldingen binnen: "Ik heb een vlinder in mijn huis!"


	Overwinterende dagpauwogen Foto: Kars Veling, De Vlinderstichting

In Nederland is de winter voor vlinders een ongunstige en gevaarlijke tijd. Het is koud en er is geen voedsel in de vorm van bloeiende planten. De meeste vlinders in Nederland overwinteren als ei, rups of pop. Ze houden zich stil en wachten op betere tijden. Maar er zijn vier soorten die het anders doen: zij overwinteren in Nederland als volwassen vlinder. Dat zijn de dagpauwoog, de kleine vos, de gehakkelde aurelia en de citroenvlinder. Met name dagpauwoog en kleine vos zoeken daarbij beschutte plaatsen op bijvoorbeeld in huizen, schuren, bunkers en kelders. Zodra de winter begint gaan ze in winterslaap. Ze trekken allerlei stoffen terug uit hun lijf en maken zich klaar om flinke vorst te kunnen doorstaan. Dat proces kost veel energie, maar het zorgt er wel voor dat ze gezond de winter door komen.

Het kan gebeuren dat een vlinder uw huis is binnengekropen om daar te overwinteren. Hij dacht dat het een rustige en koele plek was. Als dan de verwarming wordt aangezet, wordt het te warm en zal de vlinder actief worden. En dat is natuurlijk niet de bedoeling midden in de winter, want het uit winterslaap komen kost ook weer veel energie. Het beste wat u voor zo'n vlinder kunt doen is hem koud wegzetten. Kou is geen probleem (zelfs minus 20 graden Celsius overleven ze), maar warmte is dodelijk. Zet de vlinder daarom voorzichtig op een koele, beschutte plek: in de schuur, in de kelder of onder een afdakje. Ook in zo'n vlinderkastje, die veel bij tuincentra wordt aangeboden, kunt u de vlinder kwijt. Op deze nieuwe plek kan hij rustig wachten tot de winter voorbij is. En dan houdt hij voldoende energie over om in het voorjaar weer rond te vliegen op zoek naar een partner.

Ga naar Natuurverwachting voor Vlinders

Vlindersoorten om de komende weken op te letten:	Gentiaanblauwtje Foto: Chris van Swaay, De Vlinderstichting
- Atalanta - Citroenvlinder - Dagpauwoog - Distelvlinder - Gehakkelde aurelia - Kleine vos	Gentiaanblauwtje Foto: Chris van Swaay, De Vlinderstichting

Libellen

15 november - De laatste juffertjes

De zachte herfst heeft ervoor gezorgd dat veel soorten langer te zien zijn dan normaal. Dat geldt ook voor libellen. In de afgelopen dagen zijn, naast de normaal laat vliegende soorten, ook een aantal opmerkelijke meldingen gedaan. In de Kennemerduinen en de Broekpolder bij Vlaardingen werd afgelopen weekend bijvoorbeeld nog een bloedrode heidelibel gezien.

Bruinrode heidelibel
Foto: Saxifraga-Peter Meininger

Op de Strabrechtse heide werden op dinsdag 8 november nog zes soorten libellen gezien. Uiteraard waren dat de bruinrode en zwarte heidelibel en houtpantserjuffer, die altijd tot laat in het jaar nog actief zijn, maar ook zwervende heidelibel, watersnuffel en tengere pantserjuffer werden nog gemeld. Met name de twee juffertjes zijn normaal gesproken in de loop van oktober wel verdwenen. Door het zachte weer vliegen ze nu langer door.

Ook de afgelopen dagen zijn nog flink wat libellen gevonden. In de Kennemerduinen en de Broekpolder bij Vlaardingen werd de bloedrode heidelibel gezien. Deze is normaal gesproken niet zo laat aanwezig, in tegenstelling tot de steenrode heidelibel en vooral de bruinrode heidelibel, die nog tot in december kan worden aangetroffen. Dat geldt ook voor de twee winterjuffers die als libel de winter doorbrengen. Ze zijn normaal gesproken wel weggekropen, maar op zonnige, niet te koude dagen komen ze weer tevoorschijn.

Watersnuffel, op 8 november nog gezien op de Strabrechtse heide
Foto: Saxifraga-Rudmer Zwerver

De blauwe glazenmaker en de paardenbijter zijn ook vaak tot laat in het jaar te zien en ook deze zijn nog gemeld. De paardenbijter is nog op meer dan tien locaties aangetroffen; de blauwe glazenmaker op twee plaatsen in Noord-Brabant. Tot slot zijn er een aantal lantaarntjes gezien. Dit juffertje is zeer algemeen in ons land, al actief vanaf eind april en meestal in de loop van september verdwenen. Nu zijn er toch nog een aantal waargenomen, onder andere op de Braakman in Zeeland. Nu er koude nachten zijn, zal het vrij snel afgelopen zijn met de libellen. De meeste soorten kunnen niet tegen flinke nachtvorst en zullen niet meer gezien worden.

Ga naar Natuurverwachting voor Libellen