De natuur deze maand

Maart 2010

Vogels

9 Maart - Voorjaar

	Grutto's Foto: Hendrik van Kampen

Het is de mooiste tijd van het jaar voor vogelaars. De meeste vogelaars houden lijstjes bij en vinden het een sport om van een aantal soorten het eerste exemplaar te scoren. Wanneer hoor ik mijn eerste tjiftjaf? Wanneer zie ik de eerste boerenzwaluw gehaast voorbij scheren of wanneer zie ik de eerste buitelende grutto's? Sommige vogelaars houden van alle soorten zelfs bij wanneer ze de eerste van het jaar zien. Door dat jaren achter elkaar consequent te doen, ontstaat in de loop der tijd een hele mooie reeks waarin feilloos is te zien dat de meeste soorten steeds vroeger terugkomen. Bijna alle soorten komen netjes in volgorde terug. Te beginnen met de grutto's. De eerste (grotere) groepen zijn inmiddels gezien en spoedig zullen ze hun broedplekken weer opzoeken. Dan kan het gebuitel en gebalts beginnen. In Groningen werd de laatste vrijdag van februari al een eerste zingende zwartkop waargenomen. Dit is wel extreem vroeg: doorgaans wordt de eerste pas ergens later in maart gehoord. Of het hier een overwinteraar betreft die het bij het eerste sprankje zon op de heupen kreeg en begon te zingen, of dat het exemplaar rechtstreeks uit Afrika gevlogen kwam is niet duidelijk. De komende weken zullen de eerste tjiftjaffen weer ons land koloniseren en kan het continue tjif-tjaf, tjif-tjaf beginnen.

De echte voorjaarstrek, met de bulk aan soorten, moet nog beginnen, maar het begin is er.

Veel vogelplezier!

Blauwborst Foto: Hendrik van Kampen

Vogelsoorten om de komende weken op te letten:

- Blauwborst (eerste individu) - Boerenzwaluw (eerste individu) - Bonte vliegenvanger (eerste individu) - Boompiepier (eerste individu) - Boomvalk (eerste individu) - Braamsluiper (eerste individu) - Fitis (voor het eerste gehoord) - Fuut (eerste jong gezien) - Geelgors (eerste individu) - Gekraagde roodstaart (eerste individu) - Gierzwaluw (eerste individu) - Grasmus (eerste individu) - Graspieper (eerste individu) - Grutto (eerste individu, eerste legsel) - Huiszwaluw (eerste individu) - Kievit (eerste legsel, eerste jongen) - Kleine karekiet (eerste individu) - Koekoek (voor het eerst gehoord) - Nachtegaal (eerste individu) - Regenwulp (eerste individu> - Rietzanger (eerste indidivu) - Roodborsttapuit (eerste individu) - Sprinkhaanzanger (eerste individu) - Tjiftjaf (eerste individu) - Veldleeuwerik (eerste individu) - Vink (eerste vinkenslag gehoord) - Visdief (eerste individu) - Wilde eend (eerste jongen) - Zomertaling (eerste individu) - Zwarte roodstaart (eerste individu) - Zwartkop (eerste individu)

Planten

9 Maart - Natuur langzaamaan uit winterslaap

De vlot toenemende daglengte doet je in februari vaak denken dat de winter er wel weer op zit, maar het tegendeel is waar. Sterker nog, februari kent bij ons doorgaans de dagen met de laagste gemiddelde temperatuur. Dat heeft vooral te maken met ons zeeklimaat. Door de langzame afkoeling en opwarming van het zeewater lopen we wat achter op hetgeen je op basis van de daglengte zou verwachten. Dit jaar was het niet anders. De eerste helft van de maand was het in grote delen van Nederland volop schaatsweer en ook daarna trad de dooi maar voorzichtig aan in. Een aantal flinke regendagen markeerde het einde van de lange winter en februari werd afgesloten met een stevige storm in het zuidoosten van het land.

Door die lang aanhoudende koude komt het plantenseizoen nog maar langzaam uit haar winterslaap. Sneeuwklokjes werden al in januari gemeld, maar mondjesmaat. Pas de afgelopen weken zijn ze op veel plaatsen volop in bloei gekomen. Ook de eerste Winterakonieten kwamen daar in februari bij. Ze krijgen inmiddels in veel parken, plantsoenen en buitenplaatsen gezelschap van diverse kleuren Krokussen. Ook de vroegbloeiende katjesdragers als Hazelaar en Els zijn laat dit jaar. Hazelaars bloeien volop, maar veel Elzen wachten - met nog samengetrokken katjes - op warmere tijden.

Toch zien we nu steeds meer tekenen dat het voorjaar in aantocht is. Niet alleen bolgewasjes stonden gereed om het einde van de winter in te luiden, ook een winterannuel als Vroegeling verschijnt deze dagen op steeds meer plekken in bloei. De boeiendste tijd voor fenologische plantenwaarnemingen is dan ook van start gegaan. Speenkruid, Bosanemoon, Maarts viooltje, Forsythia en Dotterbloem, het zit er allemaal weer aan te komen. Heerlijk het voorjaar tegemoet!

Ga naar Natuurverwachting voor Planten

Plantensoorten om de komende weken op te letten:	Pinksterbloem Foto: Mark Grutters
- Akkerhoornbloem (eerste bloei) - Alsemambrosia (gezien) - Amandel (eerste bloei, volle bloei) - Beuk (bladontplooiing) - Bosanemoon (eerste bloei) - Brem (eerste bloei) - Eenstijlige meidoorn (bladontplooiing) - Europese lariks (bladontplooiing) - Fluitenkruid (eerste bloei) - Forsythia (eerste bloei) - Gewone dotterbloem (eerste bloei) - Gewone vlier (bladontplooiing) - Gewone vogelkers (eerste bloei, bladontplooiing) - Gewoon speenkruid (eerste bloei) - Gewone vossenstaart (eerste bloei) - Hazelaar (bladontplooiing) - Hondsdraf (eerste bloei) - Klein hoefblad (eerste bloei) - Kruipende boterbloem (eerste bloei) - Look-zonder-look (eerste bloei) - Maarts viooltje (eerste bloei) - Paarse sering (eerste bloei) - Pinksterbloem (eerste bloei) - Ruwe berk (eerste bloei, bladontplooiing) - Scherpe boterbloem (eerste bloei) - Sleedoorn (eerste bloei) - Tweestijlige meidoorn (bladontplooiing) - Witte dovenetel (eerste bloei) - Witte els (eerste bloei) - Witte paardenkastanje (eerste bloei, bladontplooiing) - Witte sering (eerste bloei) - Zandambrosia (gezien) - Zwarte els (eerste bloei)

Vlinders

9 Februari - Vlinderrust

De winter heeft een lange adem dit jaar en dat merk je ook aan de hoeveelheid vlindermeldingen. De laatste jaren krijgen we vaak al in januari en februari volop waarnemingen van vlinders binnen. Dit jaar bijna niet! Is dat nou eigenlijk goed of slecht?

Hoe komt een vlinder door de winter?
Vlinders hebben verschillende manieren om de winter te overleven. De meeste soorten overwinteren als rups; anderen blijven in de winter in het pop- of eistadium. Een paar soorten brengen de winter als vlinder door. Vooral de laatste categorie vlinders kan al vroeg in het jaar actief worden. In zachte en een beetje slappe winters raken de vlinders de kluts kwijt. De overwinterende vlinder wordt telkens wakker en komt buiten tot de ontdekking dat het eigenlijk nog steeds winter is. Geen voedsel en geen partner! En uiteindelijk is het ontwaken uit de winterrust dus verspilde energie.

	Overwinterende eitjes van verschillende pages Foto: Kars Veling

Februari 2010
De afgelopen week was het ietsje zachter dan we gewend waren. Maar inmiddels vriest het weer en kunnen we de komende nachten opnieuw lichte tot matige vorst verwachten. Misschien staan de schaatsers wel weer op het ijs de komende dagen. Geen vlinderweer dus. En eigenlijk is dat goed! De vlinders die nu overwinteren blijven in diepe winterrust en komen niet tevoorschijn. Ze verspillen geen energie en blijven in deze winterrust totdat de omstandigheden weer gunstig zijn.

Voorjaar?
Straks gaan de dagen serieus lengen en zal de winter Nederland verlaten. Zodra de temperaturen overdag rond de tien graden komen en er een zonnetje schijnt komen de overwinterende dagvlinders tevoorschijn. Dagpauwoog, kleine vos, gehakkelde aurelia en citroenvlinder zullen de eerste zijn. Maar let ook op de atalanta. De laatste jaren is deze trekvlinder er steeds vroeger bij en wellicht hebben deze vroege atalanta's ook bij ons de winter doorgebracht. Nog even doorbijten dus voor de vlinderliefhebbers, maar met het naderende voorjaar zullen de eerste vlinders niet lang meer op zich laten wachten!

Ga naar Natuurverwachting voor Vlinders

Vlindersoorten om de komende weken op te letten:	Kleine vos Foto: Rinus van Elswijk
- Atalanta - Citroenvlinder - Dagpauwoog - Distelvlinder - Gehakkelde aurelia - Groot koolwitje - Klein geaderd witje - Klein koolwitje - Kleine vos

Libellen

9 Februari - Hoe overwintert een libel?

Als er een dikke korst ijs op de sloten ligt, dan denk je niet aan libellen! Nee libellen associëren we met een fraaie zomerdag, met een kanotocht in t-shirt of een zomerse picknick aan de waterkant. Toch zijn er nu ook libellen, maar hoe dan?

Larven in de modder

Larve van de blauwe glazenmaker Foto: André Karwath, Creative Commons-licentie Naamsvermelding-Gelijk delen 2.5

De meeste soorten libellen overwinteren als larven. Aan het eind van het zomerseizoen wordt het water kouder en kruipen de larven weg in de laag modder op de bodem van de sloot. Ze graven zich in en wachten tot het voorjaar wordt. Meer zonlicht en hogere temperaturen betekenen opwarmend water. De sloot komt tot leven en de libellenlarven komen ook weer tevoorschijn. Ze gaan op zoek naar prooidieren zoals muggenlarven, kleine kevertjes, kikkervisjes en zelfs andere libellenlarven. Als de larve volgroeid is, kruipt ze langs een stengel van een waterplant het water uit. De larvenhuid breekt open en de volwassen libel komt tevoorschijn. Zomer op zijn best!

Snelle libellen
Niet alle soorten overwinteren als larve. Een paar groepjes libellen overwinteren als eitje. De pantserjuffers en de heidelibellen hebben deze strategie optimaal ontwikkeld. Aan het eind van de zomer zetten de vrouwtjes van deze soorten eitjes af in vaak erg ondiep water. Soms droogt het in de late zomer helemaal op, maar dat is niet erg. De eitjes kunnen daar prima tegen. Ook als in de winter het water helemaal tot op de bodem bevriest, hebben de eitjes daar geen last van. Pas in het voorjaar komen de eitjes uit. Omdat het water vaak heel ondiep is, warmt het razendsnel op. De ontwikkeling van de uitgekomen larven gaat dan ook heel vlug! Nog in hetzelfde jaar komen de volwassen libellen alweer tevoorschijn.

Winterharde libellen
De winterjuffers zijn echte bikkels. Zij overwinteren als volwassen libellen en zijn, ondanks ijs en sneeuw, gewoon buiten aanwezig. Ze hebben dezelfde strategie als vlinders die als volwassen vlinder overwinteren. Zodra het een beetje voorjaar wordt komen ze tevoorschijn en zijn ze actief. De bruine winterjuffer is daar een goed voorbeeld van. Als straks in maart de temperaturen oplopen, dan is de eerste libel die we buiten tegen kunnen komen, de bruine winterjuffer.

Ga naar Natuurverwachting voor Libellen

Copyright © 2009 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.