De Natuurkalender

De Natuurkalender is in 2001 van start gegaan op initiatief van Wageningen Universiteit en VARA's Vroege Vogels. Het project wordt mede mogelijk gemaakt door een aantal organisaties en bedrijven. Waarnemingen kunnen door iedereen aangeleverd worden. Hieronder vindt u meer informatie over het project.

Doelstellingen

De Natuurkalender is een nationaal educatief/wetenschappelijk waarnemingsprogramma dat zich richt op het in kaart brengen van de effecten van klimaatverandering op de jaarlijks terugkerende verschijnselen in de natuur. Voorbeelden van die jaarlijks terugkerende verschijnselen zijn het moment van bloei, bladontplooiing en bladval bij planten, maar ook de start van vogeltrek en het verschijnen van vlinders en andere insecten. Dit zijn gebeurtenissen die sterk van het weer afhankelijk zijn en die door iedereen elke dag 'in de achtertuin' bekeken kunnen worden. De tak van wetenschap die de verschijnselen in de natuur bestudeert is de fenologie.
De doelstellingen van De Natuurkalender zijn:

1. Het vergroten van ons inzicht in de gevolgen van klimaatverandering voor de natuur in Nederland;
2. Het vergroten van de betrokkenheid van mensen bij de natuur in hun directe omgeving;
3. Het in kaart brengen van de gevolgen van veranderingen in de natuur voor gezondheid, landbouw en bosbouw;
4. Het ontwikkelen van interactieve ecologische educatieprogramma's voor scholieren en volwassenen.

Klimaatverandering: veranderingen in de natuurkalender

Natuurlijke processen als bloei en start van vogeltrek vinden elk jaar in een vaststaande periode plaats. Zo vormen ze een natuurkalender. Temperatuur, neerslag en daglengte beïnvloeden in belangrijke mate deze kalender. Planten zullen bij een warm voorjaar bijvoorbeeld vroeger bloeien en eerder in blad komen dan in een koud jaar. Figuur 1 laat zien dat een hogere gemiddelde temperatuur in de maanden februari, maart en april resulteert in een eerder in blad komen van de Paardekastanje.

Figuur 1: Start bladontplooiing Paardekastanje in Nederland in relatie met temperatuur (1901-1959). Dag 1 is 1 januari, dag 80 is 21 maart.

Veranderingen in de temperatuur en neerslag als gevolg van klimaatverandering zullen de natuurkalender van veel soorten veranderen. Figuur 2 laat zien dat de temperatuur op aarde de laatste paar jaren gestegen is. Er komen momenteel veel gegevens binnen die aantonen dat de natuur sterk op deze temperatuursverandering reageert. Figuur 3 laat bijvoorbeeld zien dat de Eik in Engeland een maand eerder in blad komt dan 50 jaar terug. Dit soort gegevens en gegevens die we met het Natuurkalenderproject willen verkrijgen, kunnen niets zeggen over hoe het klimaat in de toekomst zal veranderen. Ook zeggen ze niets over de oorzaken van de veranderingen in het klimaat. De resultaten kunnen echter wel heel goed aantonen wat de gevolgen voor de natuurlijke systemen kunnen zijn.

Figuur 2: Mondiaal temperatuursverloop in de afgelopen eeuw. De nullijn is de gemiddelde temperatuur in de periode 1856-1899. De groene lijn geeft de afwijking van dat gemiddelde in de periode 1856-1999, de blauwe lijn is het gladgestreken gemiddelde daarvan over 15 jaar.

Figuur 3: Verandering in moment van bladontplooiing van Eik in Surrey, UK.

Gevolgen van de klimaatverandering voor de natuurkalender

De verandering in de ontwikkelingssnelheid van organismen heeft grote gevolgen voor de soortensamenstelling en vitaliteit van de natuur in ons land en daardoor ook voor onze gezondheid en de landbouw. Een verhoogde temperatuur heeft tot gevolg dat het groeiseizoen langer wordt, omdat planten eerder beginnen met bladontplooiing en bloei. Waarschijnlijk is er dan een toename van de kans op vorstschade in het voorjaar, omdat er ondanks de temperatuurstijging nog steeds wel nachtvorst kan optreden en de periode waarin die vorst schade kan aanbrengen langer wordt. De temperatuurstijging zal soort-soortinteracties beinvloeden. Denk hierbij aan de voedselbeschikbaarheid voor insecten en vogels, en aan de bestuiving van planten. Een mooi voorbeeld is de Bonte vliegenvanger, die in de problemen komt met broeden (zie persbericht NIOO). Door de verandering van groeiseizoen van bepaalde planten kunnen insectenplagen frequenter voorkomen (bijvoorbeeld die van de Eikenprocessie-rups). Een mogelijk gunstig gevolg van temperatuurstijging is dat een langer groeiseizoen zorgt voor een verandering van koolstofvastlegging uit de atmosfeer in de vegetatie. Als bomen langer kunnen groeien, zullen ze namelijk meer CO2 uit de lucht halen.

Veranderingen in de natuurkalender hebben belangrijke consequenties voor onze gezondheid. De start en lengte van het groeiseizoen van bepaalde planten bepalen namelijk direct de start en de duur van hooikoorts. Minstens een kwart van de mensen in Nederland heeft hier elk jaar last van. Verder spelen veranderingen in de natuurkalender een belangrijke rol in de verspreiding van allerlei ziekten zoals bijvoorbeeld malaria en de ziekte van Lyme, omdat de omstandigheden voor muggen en teken, de overbrengers van deze ziektes, steeds gunstiger worden.

De natuurkalender is zoals gezegd ook voor de landbouw uitermate belangrijk. De genoemde mogelijke toename van vorstschade en insectenplagen kan de kwaliteit van gewassen ernstig aantasten. Verder zijn er nog andere mogelijke gevolgen. Een langer groeiseizoen zou gunstig kunnen zijn, omdat de opbrengst groter wordt. Aan de andere kant zouden kunnen gewassen ook te hard kunnen gaan groeien waardoor hun kwaliteit afneemt. Over deze zaken is nu nog erg weinig bekend. 

Hoe werkt De Natuurkalender?

De Natuurkalender is er op gericht om met hulp van Nederlanders gestructureerd fenologische waarnemingen uit Nederland te verzamelen en te analyseren. We willen met De Natuurkalender ook beter toegang krijgen tot fenologische waarnemingen die door mensen in Nederland in het verleden gemaakt zijn. Veel Nederlanders blijken namelijk al jarenlang uit zichzelf processen als bloei en het verschijnen van insecten of vogels bij te houden.

Door oude en nieuwe fenologische gegevens bij elkaar te brengen willen we een beter inzicht krijgen in de volgende wetenschappelijke vragen:

1. hoe wordt de fenologie in Nederland bepaald door het klimaat?
2. hoe is de fenologie als gevolg van de waargenomen verandering in de temperatuur al veranderd?
3. hoe zal de fenologie onder een eventuele toekomstige verandering in het klimaat veranderen?
4. wat voor een gevolgen hebben al deze veranderingen voor de ecologie, de landbouw, de bosbouw en onze gezondheid?
   

Wie kunnen meedoen?  

In principe kan iedereen die een paar planten en/of diersoorten kan herkennen meedoen. Je hoeft dus geen natuurkenner te zijn om aan De Natuurkalender bij te dragen. Voor scholieren is er ook de mogelijkheid om in klasverband aan De Natuurkalender mee te doen. Tot nu toe gebeurt dit alleen nog in het kader van het GLOBE-programma. GLOBE staat voor Global Learning and Observations to Benefit the Environment. Het GLOBE programma is een internationaal educatief wetenschap- en milieuprogramma. Duizenden scholieren uit 85 landen verzamelen milieudata in hun schoolomgeving ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek. GLOBE stelt scholen in staat om via Internet data te verwerken en met elkaar in contact te komen .

Hoe doe je mee?  

Je kunt je aanmelden via deze link.

Hoe doe je de waarnemingen?  

Om De Natuurkalender voor een brede groep van mensen toegankelijk te maken hebben we een beperkt aantal planten, vogels en insecten gekozen. Veel van deze soorten zijn eenvoudig te herkennen. Je mag zelf kiezen welke soorten je in de gaten gaat houden. Er is hiervoor geen minimum of maximum aantal. Er zijn echter wel een aantal regels (met name voor planten) waar je je bij het waarnemen aan moet houden. Om de waarnemingen met elkaar te kunnen vergelijken moeten bijvoorbeeld alle deelnemers een zelfde definitie van de verschijnselen in de natuur gebruiken. Het moment van eerste bloei of bladontplooiing kan namelijk door verschillende mensen op een andere manier beoordeeld worden. Dit moeten we zoveel mogelijk voorkomen om de wetenschappelijke analyse van de waarnemingen goed te kunnen uitvoeren. De regels en de definities zijn te vinden in de Handleiding.

Hoe geef je je waarnemingen door?

Internet: Voor de analyse van de waarnemingen heeft het gebruik van internet bij het doorgeven van de waarnemingen de voorkeur. De waarnemingen kunnen dan sneller automatisch verwerkt worden. Je komt bij de invulformulieren via de link 'Voeg waarneming toe' in de linkerbalk. 

Fenolijn: 035 67 11 338. Indien je tijdelijk geen toegang hebt tot internet kun je jouw waarneming per telefoon doorgeven door de Fenolijn te bellen. Je krijgt dan een antwoordapparaat waarop je de volgende informatie in moet spreken voor elke waarneming:

1. Je naam,
2. Je postcode
3. Plaatsnaam waar de waarneming gedaan is,
4. soortnaam,
5. Verschijnsel in de natuur wat waargenomen is (bijvoorbeeld bloei),
6. Datum van waarneming.

Hoe blijf je op de hoogte van de resultaten?  

Er zijn een aantal manieren waarop je op de hoogte kunt blijven van de ontwikkelingen en de resultaten van De Natuurkalender. Het VARA radioprogramma Vroege Vogels speelt hierin een belangrijke rol. Vroege Vogels wordt elke zondagmorgen van 8:05 tot 10:00 op radio 1 uitgezonden en zal bijna het gehele jaar door elke week aandacht besteden aan De Natuurkalender.
Natuurlijk houden we op deze website de laatste ontwikkelingen bij. Bovendien kun je er ook alle andere informatie over De Natuurkalender vinden en discussieren met andere waarnemers. De site wordt in ieder geval wekelijks bijgewerkt. Dit is de beste plek om steeds op de hoogte te blijven!
Tenslotte zullen de resultaten ook via de ledenbladen van de betrokken organisaties verspreid worden, en sturen we af en toe alle waarnemers overzichtjes toe per post. Dit zal uiteraard op een minder frequente basis plaatsvinden dan met Vroege Vogels en het internet mogelijk is.

Copyright © 2010 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.