De Natuurkalender

Nieuws

Een vroege wespenplaag

Dit jaar lijkt de jaarlijks terugkerende wespenoverlast vroeg begonnen te zijn. Ook lijken er meer wespen dan anders te zijn. De bijzondere weersomstandigheden aan het begin van het jaar zijn mogelijk de oorzaak. Het is nog onduidelijk of de wespenplaag ook eerder voorbij is.

Elke zomer weer last
Elk jaar ondervinden we in Nederland in de zomermaanden last van wespen. Vooral in de maand augustus veroorzaken ze veel overlast op terrassen en in achtertuinen. Tegen die tijd zijn de wespennesten op volle sterkte. Tijdens de ontwikkeling van het wespennest worden de wespenlarven door de werksters gevoed met insecten. Als tegenprestatie scheiden de larven bepaalde zoetstoffen af die door de werksters gegeten worden. Op een gegeven moment gaat de koningin eitjes leggen waaruit nieuwe koninginnen en mannetjes geboren worden. Ook het aantal larven in het nest neemt af waardoor de werksters minder te doen hebben en ze ook minder voeding krijgen. De volwassen wespen gaan dus op zoek naar zoetigheid die ze in overvloed vinden op plaatsen waar ook de mensen komen. De wespen worden dan ook wel limonadewespen genoemd.

Dit jaar is anders dan anders
Dit jaar lijken er extra veel wespen te zijn en ze lijken ook vroeger dan normaal te zijn. Aangezien er geen waarnemingsnetwerk is voor wespen is dit moeilijk te controleren. In de media verschenen vergelijkingen van het aantal wespennesten die door de gemeente verwijderd zijn in de maanden juni en juli in 2003 en 2004. In Heerenveen en omstreken zijn er in deze maanden in 2004 zeker twee keer zo veel wespennesten verwijderd. Een combinatie van bijzondere weersomstandigheden is zeer waarschijnlijk de oorzaak van de vroege wespenplaag.

Warme zomer in 2003 en zachte winter
Vorig jaar hebben we een uitzonderlijke zomer gehad. Dit moet het aantal wespenkoninginnen dat uitgevlogen is goed gedaan hebben. Aan het einde van het jaar sterven vrijwel alle wespen, met uitzondering van de koninginnen. Zij zoeken een beschut plekje op om te overwinteren. De zachte winter kan zowel een positief als een negatief effect gehad hebben op de overlevingskansen van de wespen. Een grotere kans op overleven door minder vorst kan teniet gedaan worden doordat insecten die niet als ei overleven meer last kunnen hebben van schimmels in warme winters. Het is onduidelijk of dit bij wespen het geval is.

Een vroege start door warm, droog en zonnig voorjaar
De belangrijkste verklaring voor de vroege wespenplaag moet waarschijnlijk gezocht worden in de maanden februari, maart en april van dit jaar. Normaal gesproken komt de koningin vanaf half april uit de winterschuilplaats tevoorschijn en begint vervolgens een nest te bouwen en eitjes te leggen. Het moment van verschijnen wordt waarschijnlijk bepaald door de temperatuur in de voorgaande weken. Het bijzondere van dit jaar is dat de maand februari een gemiddelde temperatuur van 5°C had terwijl dit normaal rond de 2°C ligt. De maand februari leek dit jaar dus eigenlijk op een normale maart. Het is hierdoor zeer waarschijnlijk dat veel koninginnen al enkele weken eerder uit de winterschuilplaatsen gekomen zijn om te beginnen met het maken van de nesten. Tenslotte werden ook veel lenteplanten, vlinders en padden dit jaar vroeg actief. De nesten zijn dan automatisch ook eerder op volle sterkte en de limonadewespen verschijnen dan eind juni in plaats van eind juli. Deze verandering is weergegeven in Figuur 1.

Figuur 1: Aantal larven (stippellijn) en aantal volwassen wespen (doorgetrokken lijn) in een normaal jaar (groene lijnen) en in een warm jaar (oranje lijnen).

Grote aantallen wespen
Naast de vroege start van de wespenoverlast lijken er ook veel meer wespen te zijn dan anders. Doordat de nesten eerder op volle sterkte zijn worden we eerder in het jaar met grote hoeveelheden wespen geconfronteerd. De vervroeging is echter maar ten dele een verklaring voor de grote hoeveelheid wespen. Een betere verklaring kan gezocht worden in de weersomstandigheden. Deze zijn dit jaar in de beginfase van de nestbouw zeer gunstig geweest. De eerste anderhalve maand waarin het nest opgebouwd moet worden staat de koningin er vrijwel alleen voor. Ze moet een begin maken met het bouwen van het nest en het leggen van de eieren. Als de eerste eitjes na 5 dagen uitkomen, moeten de larven gedurende twee weken gevoed worden met insecten waarna ze nog eens twee weken nodig hebben om te verpoppen. Het duurt dus een maand voordat de koningin versterking krijgt bij het verder uitbouwen van het nest en het voeren van de jongen. Totdat de eerste werksters volwassen zijn staat de koningin er helemaal alleen voor. Lage temperaturen en veel neerslag gedurende de eerste weken verkleinen de kans op het succesvol opbouwen van een wespennest door de koningin. Maart was dit jaar droog en zonnig met normale temperatuur van 5,9°C. April was vervolgens met een gemiddelde temperatuur van 10,4°C zeer zacht, zonnig en gedurende een groot deel van de maand droog. Ideale omstandigheden om een nest te bouwen. Door de hoge temperaturen in de eerste maanden stonden ook al veel planten vroeg in bloei en was er voldoende voedsel voor de koningin gedurende de eerste fase van de nestbouw. Het aantal koninginnen dat dit jaar een nest tot volwassenheid heeft kunnen brengen is veel hoger waardoor het totale aantal wespen veel hoger ligt. Een gemiddeld wespennest telt tussen de 3.000 en 10.000 volwassen wespen.

Wespenplaag eerder voorbij?
Het kan zijn dat de wespenpiek eerder voorbij is aangezien de koningin gemiddeld 120 dagen nadat ze begonnen is met het leggen van eitjes geen nieuwe eieren meer legt. Als alle koninginnen eerder begonnen zijn met het leggen van eieren dan zou de plaag eerder over zijn. Echter, als maar een deel van de wespen eerder is begonnen met bouwen zullen we dit jaar langer last houden van de limonadewespen.