Terug naar nieuwsoverzicht

Herfst op de Natuurkalender: welke waarnemingen kunnen binnenkort worden gedaan?

Planten

Beukennootjes

Wanneer de dagen weer korter worden en ook de temperaturen gaan zakken, zal in de plantenwereld de herfst zichtbaar worden. Bomen beschermen zich tegen uitdroging door het blad te laten vallen. Het door de wortels opgenomen water verdampt via de huidmondjes in de bladeren. Als de boom in de winter zijn blad niet zou verliezen, zou deze verdrogen doordat de verdamping dan groter zou zijn dan de wateropname. Ook is in de herfst en winter de opname van water moeilijk doordat het water in de bodem bevroren kan zijn. Een ander probleem is dat de wortels bij lage temperaturen minder makkelijk water kunnen opnemen. Verdamping via de bladeren is in veel mindere mate temperatuurafhankelijk.

Hieronder staat in tabel 1 weergegeven van welke soorten we waarnemingen verzamelen van bloei, bladverkleuring, bladval en het rijp worden van de vruchten. De definities van de fenofasen staan beschreven op de pagina met de handleiding voor plantenwaarnemingen.

Tabel 1: herfstfenofasen van boomsoorten

Soorten	Fenofasen
	Bloei	Vruchten rijp	Begin herfsttint	Einde herfsttint	Einde bladval
	(B)	(V)	(H)	(HE)	(EB)
Berk (ruwe)			P	P	P
Beuk		P	P	P	P
Eik (amerikaanse)		P	P	P	P
Eik (winter)		P	P	P	P
Eik (zomer)		P	P	P	P
Hazelaar		P
Klimop	P
Paardekastanje (witte)		P			P
Vlier (gewone)		P

Vogels

Kolganzen	Foto: Hendrik van Kampen
Let op de zwarte dwarsbanden over hun borst en de    witte "bles" bij hun snavel.

In het najaar komen veel ganzen uit hun noordelijke broedgebieden naar ons land om op akkers en in uiterwaarden hun voedsel te zoeken. Hier vinden ze nog gras en oogstresten om te eten. Het zijn vooral Kolganzen, Grauwe ganzen en Rietganzen die hier overwinteren. Grauwe ganzen kunnen altijd in Nederland gezien worden, deze soort broedt ook hier. In oktober worden de eerste kolganzen (Anser albifrons) gezien in Nederland. Volwassen Kolganzen zijn van andere ganzensoorten te onderscheiden door hun witte bles op het voorhoofd. Op de buik hebben ze donkere dwarsbanden. Bij jonge dieren ontbreekt dit, zij krijgen pas een wit voorhoofd in de eerste winter, de buikstrepen verschijnen pas de tweede winter. Grauwe ganzen broeden in Nederland, en zijn ook op veel plaatsen te zien. Bij deze soort ontbreken de strepen op de buik en het witte voorhoofd.

Kolgans (Anser albifrons)	Grauwe gans (Anser anser)	Rietgans (Anser fabalis)

Koperwiek

In oktober verschijnen ook de eerste Koperwieken weer uit het noorden. De Koperwiek (Turdus iliacus) is een kleine lijster, met een opvallend lichte wenkbrouwstreep en opvallende roestbruin/oranje flanken en oksels waarnaar hij is vernoemd. In Noord-Europa is de Koperwiek een talrijke broedvogel van naald- en berkenbossen.
In in de winter trekken ze naar het zuidwesten (zie figuur) en veel Koperwieken blijven in Nederland overwinteren. Wanneer de winter te koud wordt, verlaten ze ons land weer en trekken verder naar het zuiden, of verplaatsen ze zich naar de stad, waar het warmer is. Men hoort de Koperwiek vooral 's nachts, wanneer ze in grote groepen over ons land trekken.

Trekroute van de Koperwiek in het najaar.

Koperwieken zie je vaak ook in gezelschap van andere lijsters, vaak Kramsvogels. Koperwieken zijn wat kleiner dan Kramsvogels en hebben een lichte oogstreep en 'koperkleurige' ondervleugels. Kramsvogels zijn flink uit de kluiten gewassen en hebben een grijze kop en grijze stuit. Het geluid van beide is ook anders. Koperwieken maken een hoog langgerekt  'tjiehhh', Kramsvogels maken een 'tsjak-tsjak-tsjak'-geluid.

Copyright © 2012 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.