Bonte vliegenvanger mist rupsenpiek

8 mei 2006

"Door klimaatverandering piekt het rupsenvoedsel van de bonte vliegenvanger steeds eerder in het voorjaar. In de bossen met een vroege voedselpiek worden de jongen van de bonte vliegenvanger nu te laat geboren," stelt Christiaan Both van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) en de Rijksuniversiteit Groningen in het tijdschrift Nature van 4 mei. En dat betekent slecht nieuws voor langeafstandstrekvogels. In de afgelopen 17 jaar is de bonte vliegenvanger in 'vroege bossen' met 90% in aantal achteruitgegaan, terwijl hij op gunstige plekken hooguit licht (10%) hoefde in te leveren.

	Vrouwtje bonte vliegenvanger op nest

De bonte vliegenvangers (Ficedula hypoleuca) zijn sinds half april weer terug in de Nederlandse bossen, de eerste zijn al aan de eileg begonnen. Ons klimaat wordt echter steeds warmer. Daardoor lopen bomen eerder uit en komen bladetende rupsen eerder uit hun ei. Maar de bonte vliegenvanger keert niet eerder terug van zijn 'winterreces' in West-Afrika. Daarom moet deze trekvogel zich erg haasten met broeden, als hij na 4500 kilometer vliegen aankomt in West-Europa. Gevolg is dat de jongen nu wel tien dagen eerder uit het ei kruipen dan rond 1985. Maar: de rupsen, die de hoofdmaaltijd voor de jongen vormen, zijn wel zestien dagen vroeger. Zo lopen de zangvogels toch een groot deel van de broodnodige rupsenpiek in het bos mis. Deze piek duurt namelijk maar zo'n twee weken.

Vroege bossen
In 'vroege' Nederlandse bossen, waar de natuur vroeg op gang komt door bijvoorbeeld een rijkere bodem of oudere eiken, blijken de bonte vliegenvangers de klimaatgedreven hogere versnelling niet meer bij te kunnen benen. Hun broedsucces is hier dramatisch gekelderd. Ondanks de grote haast bij het eieren leggen, zijn de vliegenvangers in die vroege bossen tegenwoordig domweg te laat terug uit Afrika om nog succesvol te kunnen broeden. En dus verdwijnt de vliegenvanger uit dit soort bos.

Slecht nieuws

Eieren van de bonte vliegenvanger

Christiaan Both en zijn collega-onderzoekers van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) onderzochten tien populaties verspreid over ons land. Met broedgegevens uit bijna twintig jaar nestkastonderzoek door professionals en amateurvogelonderzoekers kunnen zij bewijzen, dat in de 'vroege bossen' de bonte vliegenvanger met wel 90% achteruit is gegaan of zelfs helemaal verdwenen is als broedvogel. De rupsenpiek valt hier begin mei al. In 'late bossen' met de rupsenpiek na half mei zijn de aantallen vliegenvangers echter nauwelijks veranderd. Maar Both voorspelt: "Als het nog warmer wordt, zullen ze ook hier verdwijnen. Dan komen ze ook hier namelijk te laat aan." Hij voegt toe: "Waarschijnlijk is dit niet alleen een probleem voor bonte vliegenvangers, maar hebben alle insectenetende langeafstandstrekkers hiermee te maken." Een verkeerde timing door klimaatverandering is waarschijnlijk een wijdverspreid fenomeen, dat kan leiden tot de neergang van vogelpopulaties van vooral langeafstandstrekkers die broeden in de gematigde streken.

Voorspellen?

	Jongen van de bonte vliegenvanger

Waarom kunnen die vliegenvangers niet gewoon nog eerder gaan broeden als het warmer wordt? Ecoloog Both en zijn collega's denken dat dit vooral komt doordat bonte vliegenvangers vanuit Afrika slecht het voorjaar in hun Europese broedgebieden kunnen voorspellen. Ze zouden daarvoor niet alleen op ruim 4500 kilometer afstand een voorspelling moeten doen wanneer het voorjaar begint, maar dit ook nog een maand vooruit moeten kunnen voorspellen. Zoveel tijd kost het namelijk om vanuit Afrika hier naartoe te vliegen.

Direct aan de slag
Bonte vliegenvangers vertrekken dus nog altijd op dezelfde dag uit Afrika. Toen het kouder was, kwamen de vliegenvangers precies op tijd aan om zelfs van de rupsen in de bossen met de vroegste rupsenpiek te profiteren. In de bossen met een late rupsenpiek rustten de vogels vroeger een tijdje uit voordat ze gingen broeden. Dat is er nu niet meer bij, ze moeten gelijk aan de slag (of beter gezegd: gelijk aan de leg).

Dit voorjaar
De timing van de lente verschilt niet alleen van plek tot plek, maar ook van jaar tot jaar. Levert de late lente van 2006 de bonte vliegenvangers nog voordeel op, zoals sommigen beweren? Both vindt het te vroeg om dat te zeggen. De komende dagen wordt het juist weer erg warm, en dan raken de ontwikkelingen in de natuur in een stroomversnelling. Kortom: pas als over een week of drie de eieren uitkomen, weten we hoe het er dit voorjaar echt voorstaat voor deze zangvogel!

Meer informatie

Copyright © 2012 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.