 Natuurkalender
Nieuws en agenda
Meedoen
Scholen
Projecten
Waarnemingen
Informatie soorten
Achtergrondinformatie
Links
Zoeken
Landbouw
Teken
Hooikoorts
Eikenprocessierups
Ganzen
|
|
Ambrosia
|
|
Ambrosia is een plant die oorspronkelijk niet in Nederland voorkomt. De laatste jaren lijkt de plant zich sterk uit te breiden in
Nederland, waarschijnlijk onder invloed van de veranderingen in het klimaat. De uitbreiding in Nederland is zorgwekkend omdat de pollen of stuifmeelkorrels van
ambrosia wereldwijd de belangrijkste veroorzaker is van hooikoorts. Hieronder vindt u meer informatie over de volgende
onderwerpen:
Meer over ambrosia kunt u lezen in de
Toekomstschets Ambrosia (2,5 MB)
Beschrijving van de plant
In Nederland komen drie ambrosiasoorten voor: alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia L.), zandambrosia (Ambrosia
psilostachya) en driedelige ambrisia (Ambrosia trifida. De planten behoren tot de Composietenfamilie en zijn
oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika waar ze ragweed genoemd worden. Ambrosia is Grieks voor 'voedsel voor
de goden', waardoor ze eeuwig leefden.
Alsemambrosia is een eenjarige plant. Van de drie komt deze in Nederland het meest voor. Deze plant heeft meestal dubbelveerdelige
bladeren. Hij scheidt de stof coronopiline uit, die de groei van andere planten in de omgeving belemmert. De plant
kan 20 tot 150 centimeter groot worden. De stengels zijn behaard, vertakt, kantig, vaak roodachtig en aan de voet iets verhout. De
bladeren zijn behaard, gesteeld en staan meestal tegenover elkaar. Van onderen zijn ze grijsgroen. Meestal zijn ze dubbelgeveerd
(soms enkel geveerd) met lancetvormige slippen.
Zandambrosia is een overblijvende plant met ver kruipende wortelstokken met wortelknoppen die vroeg in de herfst uitlopen en zich in de daaropvolgende
lente tot nieuwe planten ontwikkelen. De stengels zijn grijsviltig. De bladeren hebben geen of een korte steel en ze zijn enkel
geveerd, diep veervormig ingesneden. De planten kunnen 20 tot 70 centimeter hoog worden. Zandambrosia groeit in groepen.
Driedelige ambrosia heeft drie tot vijfspletige bladeren met meer dan 1 centimeter brede slippen. De bovenste bladeren zijn soms
ongedeeld, zelden zijn alle bladen ongedeeld. De plant kan 80 tot 150 centimeter hoog worden.
Bloemen
Alle drie de ambrosiasoorten bloeien van eind augustus tot en met oktober met eenslachtige, 3 millimeter grote hoofdjes.
De hoofdjes zitten in een aar. Er zitten geen stroschubben in de hoofdjes en een pappus ontbreekt. De groene, klokvormige, mannelijke
hoofdjes hangen naar beneden en hebben kale of weinig behaarde, vergroeide omwindselbladen. Een enkele plant produceert per jaar naar
schatting een miljard pollen. In de Verenigde Staten produceert ambrosia elk jaar 100 miljoen ton aan pollen.
De grijs-witte, vrouwelijke hoofdjes zijn 1-bloemig en hebben twee eivormige schutbladen. De bloemen zitten weinig opvallend
in de bladoksels onder de mannelijke bloemhoofdjes. Zodra de eerste vorst komt stopt de bloei. Bij een luchtvochtigheid boven
de 70% wordt het voor de plant lastig om zijn pollen vrij te laten.
Vruchten
De bruine vrucht is een nootje zonder vruchtpluis en heeft de vorm van een pijlpunt. Het nootje heeft een hoog oliegehalte.
Het omwindsel om het nootje heeft 5 tot 7 priemvormige stekels, die uitlopen in een lange snavel. Het vruchtje haakt door de
priemvormige stekels in de vacht van dieren en wordt zo verspreid. Zandambrosia produceert weinig zaden. Alsemambrosia
daarentegen ontwikkelt drie- tot vierduizend zaden die wel veertig jaar kiemkrachtig kunnen blijven. Alleen in een warme
herfst worden er rijpe zaden gevormd.
Voorkomen in Nederland
 |
 |
|
Waarnemingen van ambrosia in 2009 |
Alsemambrosia groeit op zonnige, open plaatsen op vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke grond. De plant groeit in omgewerkte
bermen, akkers, fabrieksterreinen, bouwterreinen, braak liggende akkers, bij havens en in tuinen.
Zandambrosia komt voor in duinen, bermen, ruigten, langs duinpaden, spoorbermen, bij havens, bouwterreinen, industrieterreinen,
zandafgravingen en soms op zandige rivieroevers.
Driedelige ambrosia staat op omgewerkte grond en aan rivieroevers.
Alsemambrosia en driedelige ambrosia komen in Nederland adventief voor wat betekent dat de plant onopzettelijk door de mens is aangevoerd,
meestal in de vorm van zaden. Zandambrosia is zeldzaam in de Hollandse duinen en zeer zeldzaam in het rivierengebied, Midden-Nederland en
Zeeland. Van de drie komt alsemambrosia, zoals eerder aangegeven, het meest voor. Deze soort lijkt de laatste jaren vaker voor te komen
in Nederland.
Invloed van klimaat(verandering)
De groei en pollenproductie van ambrosia is afhankelijk van een groot aantal factoren waaronder daglengte, temperatuur en aantal vorstvrije
dagen. Ambrosia is een kortedagplant. Voor een optimale ontwikkeling van ambrosia is een daglengte van minder dan veertien uur vereist. De
plant gedijt het best op vochtige gronden, maar kan zich heel goed handhaven onder natte of droge omstandigheden. En hoewel ambrosia
meestal als zonneplant wordt omschreven, kan de plant ook overleven in de schaduw en is dan zelfs in staat om in sommige situaties de
concurrentiestrijd vna andere, grotere planten te winnen. Verder heeft ambrosia voor een volledige ontwikkeling een klimaat nodig met
tenminste 150 vorstvrije dagen.
De klimatologische omstandigheden in Nederland zijn al geschikt voor uitbreiding van ambrosia. De stijging van de temperatuur in
ons land heeft de groeiomstandigheden verbeterd. De Nederlandse situatie komt nu overeen met een redelijk groot aantal gebieden
in andere landen waar grotere aantallen pollen worden geteld, maar nooit meer dan 2.000. Hierbij kunnen echter al wel hooikoortsklachten
verwacht worden. Met de verwachte klimaatverandering is er een kans op significant hogere pollenaantallen.
Figuur 1: Verloop van de gemiddelde temperatuur in de herfst, winter en lente in De Bilt (bron data: KNMI).
Goede verspreiding
Ambrosia behoort tot een van de snelst verspreidende soorten omdat de mens hem op de volgende manieren helpt:
- Via vogelzaadmengsels die 's winters in de tuin volop worden gebruikt om vogels bij te voeren, maar ook in voer voor kippen,
duiven en parkieten
- Via zaaigoed dat wordt gebruikt door boeren (bijvoorbeeld maïs, granen en zonnebloemen)
- Via landbouwmachines
- Via grondtransport
- Via tuinafval en compost
Daarnaast blijven zaden goed drijven, waarbij ze hun kiemkracht door het water niet verliezen en worden de zaden via wilde vogels
verspreid.
Ambrosia en hooikoorts
Ambrosiapollen zijn zeer sterk allergeen. Ze veroorzaken snel en hevig hooikoortsklachten. De allergeniciteit van de pollen is
sterker dan dat van graspollen. 10 pollen per kubieke meter lucht veroorzaken klachten vergelijkbaar met 50 graspollen per kubieke
meter.
In Nederland worden sinds 1992 jaarlijks ambrosiapollen aangetroffen bij de pollentellingen van het Leids Universitair Medisch Centrum
en vanaf 2003 ook bij het Elkerliek Ziekenhuis te Helmond. De dagelijkse pollenconcentratie is nooit hoger geweest dan 10 pollen
per kubieke meter lucht, met uitzondering van een dag in 1996. Net als bij andere pollensoorten is echter onduidelijk bij
welke pollenconcentratie er allergische klachten optreden.
Grafiek 2 laat zien hoeveel pollen er sinds 1992 door het LUMC geteld zijn. Vooral in 1996 is een groot aantal geteld. Mogelijk dat
dit met de hoge temperaturen in 1995 te maken heeft. Dit zijn we nog aan het onderzoeken. 2006 staat op de tweede plaats en
1999 op de derde plaats. 1999 was ook een zeer warm jaar. Grafiek 3 en 4 geven van 2006 het aantal getelde pollen per dag weer.
Een compleet overzicht van de pollentellingen van beide locaties is te vinden via de
pollenteloverzichtpagina.
Door de late bloeitijd (augustus tot en met oktober) wordt de periode waarin patiënten last hebben van
hooikoortsklachten sterk uitgebreid. De oorzaak van de extreme allergeniciteit van ambrosiapollen is nog onbekend.
Bestrijding van ambrosia
U hebt in uw tuin of op uw terrein één of meer ambrosiaplanten en wilt die kwijt. Hoe doet u dat effectief en veilig?
Ambrosia is een éénjarige plant waarvan alleen de zaden de winter overleven. Het is daarom belangrijk om zaadvorming te voorkomen,
of de planten met zaden en al te vernietigen. Gooi de planten dus niet bij het groenafval. De ambrosiaplanten zullen moeten
worden afgevoerd naar een vuilverbrandingscentrale en niet worden gecomposteerd, tenzij dit met voldoende verhitting gepaard gaat.
De meest effectieve methode om ambrosia te bestrijden is het met wortel en al verwijderen van de plant voordat hij in bloei of in
ieder geval tot zaadzetting heeft kunnen komen. Als er een paar centimeter van de plant blijft staan, zal de plant snel uitlopen
en binnen twee weken weer in bloei kunnen komen.
Het is belangrijk om de plant met handschoenen aan te verwijderen en ervoor te zorgen dat hij niet in contact komt met de huid.
Ambrosia bevat stoffen waarvoor u een heftige allergie kunt ontwikkelen. Dat geldt vooral het stuifmeel, maar ook opname van die
stoffen door de huid kan al tot overgevoeligheid leiden. Voorkom dus huidcontact met de plant en adem geen pollen in.
Als het uittrekken van de planten onbegonnen werk is omdat er te veel staan, dan kunt u maaien. U moet dan wel elke keer
opnieuw (waarschijnlijk ongeveer om de twee weken) maaien, omdat de plant steeds weer uitloopt en onder stress-omstandigheden
snel weer in bloei kan komen waarbij de planten klein blijven.
Is herhaald maaien niet mogelijk, dan blijft alleen de mogelijkheid van spuiten over. Er zijn pogingen gedaan om ambrosia op een
biologische manier te bestrijden, maar tot nu toe is in Europa nog niet een effectieve methode gevonden. Voor chemische bestrijding
zijn enkele herbicides beschikbaar. Houd er rekening mee dat ambrosia inmiddels resistent is tegen verschillende herbicides.
Naast het bestrijden van al aanwezige ambrosia, is het belangrijk om vestiging van nieuwe planten te verhinderen. Hierbij is
onder andere voorlichting belangrijk. Mensen moeten weten wat ambrosia is en waarom de plant bestreden moet worden.
Waarnemingen doorgeven
Het is belangrijk een goed overzicht te hebben van waar ambrosia in Nederland voorkomt. Speciaal hiervoor hebben we ons
waarnemingsprogramma uitgebreid met de ambrosiasoorten alsemambrosia en zandambrosia. Indien u de soort niet kunt determineren
maar u bent er wel zeker van dat het ambrosia is kunt u "ambrosia (soort onbekend)" invullen. Vult u hiervoor uw waarneming
in via onze
waarnemingenpagina.
Indien u er niet zeker van bent dat het ambrosia is, geef uw waarneming dan niet door.
Om een beeld te krijgen van de omvang van de problematiek vragen we u ook om aan te geven of u de plant of planten in de tuin,
berm of vrije natuur aantreft. Verder willen we graag weten om hoeveel planten het gaat.
Open rapport 'Toekomstschets Ambrosia' (2,5 MB)
Copyright © 2009 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse
, Wageningen UR.
|
