Ambrosia
Kijk! Nieuwe buren in de natuur

Ik ben ambrosia en woon in omgewerkte bermen, akkers, fabrieksterreinen, bouwterreinen, braak liggende akkers, bij havens en in tuinen. Mijn stuifmeelkorrels kunnen hooikoortsklachten veroorzaken. Ik ben al in het hele land te vinden, vooral in tuinen, maar verwacht dat mijn nakomelingen zich sterk gaan uitbreiden de komende jaren door temperatuurstijging.

Ambrosia is een plant die oorspronkelijk niet in Nederland voorkomt. De laatste jaren lijkt de plant zich sterk uit te breiden, waarschijnlijk onder invloed van de veranderingen in het klimaat. De uitbreiding in Nederland is zorgwekkend omdat het pollen (stuifmeel) van ambrosia wereldwijd de belangrijkste veroorzaker vormt van hooikoorts.

Beschrijving
In Nederland komen twee ambrosiasoorten voor: de zandambrosia of ruwe ambrosia (Ambrosia psilostachya) en de alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia L). De planten behoren tot de Asterfamilie (Composieten) en komen oorspronkelijk uit Noord-Amerika. Vooral alsemambrosia produceert allergeen pollen dat hooikoortsklachten veroorzaakt. Zandambrosia verspreidt zich voornamelijk door middel van wortelstokken.

Stengels en bladeren
Alsemambrosia is een eenjarige plant. Ze scheidt een stof (coronopiline) uit, die de groei van andere planten in zijn omgeving belemmert. De plant kan 20 tot 150 cm hoog worden. De stengels zijn behaard, vertakt, kantig, vaak roodachtig en aan de voet iets verhout. De bladeren zijn behaard, gesteeld en staan meestal tegenover elkaar. Van onderen zijn ze grijsgroen. Meestal zijn ze dubbel geveerd (soms enkel geveerd) met lancetvormige slippen.

Bloemen en bloeitijd
Alsemambrosia bloeit van eind augustus tot en met oktober met eenslachtige, 3 millimeter grote, hoofdjes. De hoofdjes zitten in een aar. Een enkele plant produceert per jaar naar schatting een miljard pollen. Zodra de eerste vorst komt stopt de bloei. Bij een luchtvochtigheid boven de zeventig procent wordt het voor de plant lastig om zijn pollen vrij te laten.

Vruchten
De bruine vrucht is een nootje zonder vruchtpluis en heeft de vorm van een pijlpunt. Het nootje heeft een hoog oliegehalte. Het omwindsel om het nootje heeft vijf tot zeven priemvormige stekels, die uitlopen in een lange snavel. Het vruchtje haakt door de priemvormige stekels in de vacht van dieren en wordt zo verspreid. De zandambrosia produceert weinig zaden. De alsemambrosia daarentegen ontwikkelt duizend tot 5.000 bloeiwijzen die tezamen ongeveer 50.000 zaden voortbrengen. Alleen in een warme herfst worden er in Nederland rijpe zaden gevormd.

Voorkomen in Nederland en klimaatverandering
Ambrosia groeit op zonnige, open plaatsen op vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke grond. Alsemambrosia groeit in omgewerkte bermen, akkers, fabrieksterreinen, bouwterreinen, braak liggende akkers, bij havens en in tuinen. Zandambrosia komt voor in duinen, bermen, ruigten, langs duinpaden, spoorbermen, bij havens, bouwterreinen, industrieterreinen, zandafgravingen en soms op zandige rivieroevers. Alsemambrosia komt in Nederland op veel plaatsen adventief voor. Dit betekent dat de planten onopzettelijk door de mens zijn aangevoerd, meestal in de vorm van zaden. Zandambrosia is zeldzaam in de Hollandse duinen en zeer zeldzaam in het rivierengebied, Midden-Nederland en Zeeland.

Er worden al regelmatig ambrosiapollen in Nederland aangetroffen maar de aantallen zijn laag of zeer laag te noemen. Alleen in 2006 werd een substantieel aantal pollen geteld en in 1996 zelfs een hoog aantal. Vooral in de warme herfst van 2005 en 2006 konden de planten tot volle ontwikkeling komen. Het grote aantal planten op enkele vindplaatsen duidt erop dat er lokaal al zaadzetting heeft plaatsgevonden. Momenteel vindt er nog geen actieve en gerichte monitoring en bestrijding plaats.

De hoge temperaturen en de vele weersextremen bevorderen waarschijnlijk de groei van ambrosia. De sterke uitbreiding van alsemambrosia in landen als Italië, Frankrijk, Zwitserland en Duitsland wordt ook aan de hogere temperaturen toegeschreven. De zomer, herfst en winter in Nederland in 2006 en 2007 waren klimatologisch zeer bijzonder. Juli 2006 was extreem droog en warm, augustus 2006 was extreem nat en niet koud en de hele herfst van 2006 was de warmste ooit gemeten in de afgelopen driehonderd jaar. Ook de winter 2006-2007 en de lente in 2007 waren de warmste ooit (zie onderstaande figuur). In december 2006 stonden nog 250 wilde plantensoorten en meer dan tweehonderd tuinplanten in bloei. De kans is groot dat veel ambrosiaplanten in 2006 zaad hebben kunnen zetten. Zie de kaart met alle meldingen van ambrosia op www.natuurkalender.nl in 2009.

Figuur: Verloop van de gemiddelde temperatuur in de herfst, winter en lente in De Bilt (bron data: KNMI)

Naast een uitbreiding van het verspreidingsgebied door veranderingen in temperatuur en neerslag speelt er nog een ander probleem. Het blijkt dat een verdubbeling van de CO2 concentratie (belangrijk broeikasgas) er voor zorgt dat ambrosiaplanten ruim zestig procent meer pollen produceren.

Goede verspreiding
De plant behoort tot een van de snelst verspreidende soorten. De mens helpt daarmee door ongewild zaad te verspreiden:

Copyright © 2010 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.