Blauwtong
Kijk! Nieuwe buren in de natuur

Ik heet blauwtong. Ik ben een virus en verhuis via knutjes van en naar koeien, schapen, geiten en andere herkauwers. Ze krijgen een blauwe tong van mij. Ik ben voor het eerst in 2006 in Nederland komen wonen. Door de warme winters kunnen de knutjes overleven en ik dus ook.

Knutten
Knutten (Culicoides impunctatus) zijn kleine vliegjes van een tot vier millimeter lang. De volwassen vrouwtjes zuigen bloed van onder andere schapen en geiten, maar ook de mens, om eieren te kunnen leggen. Er bestaan honderden verschillende soorten knutten. Een aantal soorten verspreidt ziekten, zoals blauwtong. In augustus 2006 openbaarde deze ziekte, die normaal in warme streken voorkomt, zich bij Nederlandse schapen. In Nederland brengen knutten geen ziekten over op mensen. Het vliegje vliegt van april tot november in ons land.

Leefgebied
De knut komt overal ter wereld voor; zijn leefgebied is sterk variabel. In Noordwest-Europa vindt men hem vooral in natte bodems die rijk zijn aan dierlijke mest. De vrouwtjes hebben deze mest nodig om op te broeden.

Blauwtong
Blauwtong is een virusziekte die voornamelijk voorkomt bij schapen, maar ook bij geiten en runderen. De ziekte komt vooral in Zuid-Europa voor. Dieren raken besmet door een beet van een besmette knut. Andere vormen van verspreiding, bijvoorbeeld door direct contact tussen dieren, zijn niet bekend. De meeste dieren merken nauwelijks iets van een infectie met het blauwtongvirus. In gebieden waar het virus oorspronkelijk vandaan komt, zijn de lokale runder- en schapenrassen zelfs vaak resistent. Europese schapenrassen vormen hier een belangrijke uitzondering op. Zij krijgen na infectie met het virus hoge koorts en zwelling van weefsels in de kop. Sommige dieren krijgen ook een opgezwollen blauwe tong. Een deel van de besmette dieren sterft in de tweede week na infectie; anderen in de weken erna. De meeste schapen herstellen gelukkig. In de ernstigste gevallen overlijdt de helft van de besmette dieren. Herstelde dieren hebben wel vaak een groeiachterstand en zijn soms onvruchtbaar. Bij runderen zijn de ziekteverschijnselen veel milder en het aantal sterftegevallen is laag.

Besmetting
Een knut kan op twee manieren besmet raken met het blauwtongvirus. Het virus kan via het ei overgebracht worden, waardoor dieren dus besmet uit het ei komen. Een andere mogelijke besmettingsbron is het steken van een al besmet dier. Eénmaal besmet kan de knut zelf meer dieren met het blauwtongvirus infecteren.

De situatie in Nederland en klimaat
In augustus 2006 brak blauwtong voor het eerst uit in Nederland, op een aantal Limburgse en Vlaamse boerderijen. Het is nog onbekend hoe het virus in Nederland terecht is gekomen. Wellicht via de invoer van al besmette dieren. Omdat de ziekteverschijnselen met name bij runderen nauwelijks zichtbaar zijn, kan het virus zich van een besmette koe gemakkelijk via de Zuid-Limburgse knutten onder schapen hebben verspreid. Het kan ook niet worden uitgesloten dat besmette knutten door de wind over grote afstanden zijn verspreid, of met toeristen zijn meegelift.

Zowel de voortplanting van de knut als de virusvermeerdering in de vlieg hebben temperaturen boven de 15 graden nodig. Waarschijnlijk hebben de opeenvolgende warme herfsten, winters en lentes ervoor gezorgd dat de ziekte zich in ons land kon handhaven na de vestiging in 2006. Verder is er nog weinig bekend over de verspreiding en de invloed van temperatuur op de voortplanting.

Bestrijding
Er bestaan vaccins tegen het blauwtongvirus. Deze worden voornamelijk in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten gebruikt. Het nadeel van deze vaccins is dat ze lichte ziekteverschijnselen kunnen veroorzaken en ze het een schadelijk effect op de foetussen kunnen hebben. Daarnaast bestaat er een risico op verspreiding in het milieu en recombinatie met andere blauwtongvirusstammen. Er zijn veiliger blauwtongvirus-vaccins in ontwikkeling, maar deze zijn nog niet beschikbaar.

Bestrijding kan ook in de vorm van knuttenbestrijding. Bestrijding met insecticiden heeft nauwelijks effect, maar aanpassing van broedplaatsen van knutten door drainage zou kunnen helpen. Omdat knutten ’s avonds actief worden, zou het binnenhalen van schapen aan het eind van de dag het infectierisico ook kunnen beperken.

Bronnen

Copyright © 2012 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.