IJsvogel
Kijk! Nieuwe buren in de natuur

Als je een blauwe flits ziet vliegen dan ben ik het waarschijnlijk, de ijsvogel. Ik woon langs beken en rivieren met zoet, stromend water of bij stilstaande, visrijke wateren. Ik heb een hekel aan strenge winters en vind het dan ook heerlijk dat het warmer wordt in Nederland.

De ijsvogel (Alcedo atthis) is onmiskenbaar met zijn felblauwe bovenzijde en oranje onderkant. Soms hoor je hem nog eerder dan je hem ziet. Een schelle roep verraadt vaak zijn aanwezigheid. Het gaat eindelijk weer goed met de ijsvogel! Zo goed dat hij sinds kort niet meer op de Rode Lijst van bedreigde en kwetsbare vogelsoorten staat. Dat wil overigens niet zeggen dat we uit de ijsvogelzorgen zijn. Een paar strenge winters en hij komt er met stip weer op. Als het vriest, komen ijsvogels nog wel eens binnen de bebouwde kom, omdat het daar gemiddeld wat warmer is. Dat geeft een goede kans er een te zien.

Leefgebied
IJsvogels zijn kenmerkende vogels van beken en rivieren met zoet, stromend, helder water. In mindere mate nestelen ze ook bij stilstaande, visrijke water. Ze hebben een voorkeur voor vis, maar eten ook waterinsecten zoals libellenlarven. Bij het duiken naar prooien wordt het oog beschermd door een speciale 'duikbril': een transparant vlies schuift voor het oog en beschermt het tegen onwillige prooivissen en waterplanten. Naast voldoende voedsel is ook de aanwezigheid van zandige of lemige steile oeverranden vereist, omdat de vogels hierin hun nesttunnels uitgraven.

's Winters worden ijsvogels ook bij meer open en brakke of zoute wateren gezien. Het enige wat ze dan nodig hebben, is de aanwezigheid van voldoende voedsel en een ijsvrij, helder wateroppervlak om dat voedsel te kunnen bemachtigen. Bovendien stellen ijsvogels prijs op enkele bomen of struiken langs de oever, om als uitvalsbasis te kunnen gebruiken.

Een bijzondere naam
Over de oorsprong van de Nederlandse naam van de ijsvogel bestaan verschillende theorieën. Zo wordt wel beweerd dat de ijsvogel zijn naam kreeg omdat hij in de winter vaak gezien werd bij een wak in het water om daar een visje te kunnen vangen als het overige water dichtgevroren was. Waarschijnlijker is de naam afgeleid van het Germaanse Eisenvogel ofwel “ijzeren vogel” wat slaat op het blauw in de rugveren van de ijsvogel. Later is deze naam verbasterd tot ijsvogel, waarschijnlijk in combinatie met de eerste theorie.

Het gekke is dat ijs de grootste vijand is van deze vogel. Als het water dichtgevroren is, kan hij geen visjes meer vangen waardoor zijn vetreserves afnemen. De sluitklier waarmee hij zijn veren waterdicht houdt, gaat dan minder goed dicht. Hierdoor zullen uiteindelijk zijn veren teveel water opnemen bij een duik in het ijskoude water. Tijdens strenge winters, zoals die van Elfstedentochten, sterven veel ijsvogels: het aantal kan dan wel halveren.

Verspreiding in Nederland en klimaat
De opeenvolgende zachte winters hebben er voor gezorgd dat de ijsvogel sterk is toegenomen de laatste jaren. Waarschijnlijk schommelde het totaal aantal broedparen tot begin jaren zestig tussen enkele tientallen en enkele honderden paren per jaar. Na de strenge winter van 1963 trad een moeizaam herstel op. Pas in 1975 werden weer zo'n driehonderd broedparen geteld. In de 90'er jaren schommelde het aantal tussen de 125 en 250 paar. Sinds 1998 maakt de soort een enorme groei door: inmiddels ligt de schatting van SOVON Vogelonderzoek Nederland op meer dan zeshonderd broedparen.

IJsvogels komen verspreid over het hele land voor. De meeste ijsvogels broeden op de zandgronden van oostelijk Noord-Brabant, Limburg en de Achterhoek, in de duinstreek en langs de grote rivieren. IJsvogels zijn in staat om in korte tijd veel jongen groot te brengen. Op deze wijze compenseren ze het verlies aan vogels gedurende strenge winters. In de winter gaan ijsvogels zwerven en dan zijn ze ook in het westen en noorden van het land te zien.

Bronnen

Copyright © 2012 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.