Kemphaan
Kijk! Nieuwe buren in de natuur

Omdat ik zo fel kan vechten wordt ik de kemphaan genoemd. Ik woon in voedselarme bloemrijke graslanden. Ik woon met mijn familieleden alleen nog maar in de noordelijke provincies van ons land. Het is in Nederland voor ons te warm aan het worden.

Uiterlijk
De kemphaan (Philomachus pugnax) is een Noord-Europese steltloper van 23 tot 29 centimeter; de vrouwtjes zijn ongeveer een kwart kleiner dan de mannetjes. De mannetjes zijn onmiskenbaar in hun broedkleed in het voorjaar. Ze hebben dan een uitzonderlijke, opvallende kraag, oorpluimen en ongekende kleurvariaties, met onder andere wit, zwart, bruin en geel. De kraag geeft het mannetje een zeer dikke nek in zijn vlucht. Zowel de mannetjes als de vrouwtjes hebben in de winter donkere en zandkleurig bruine geschubde bovendelen en een isabelkleurige (bleekgele) borst. In het voorjaar en zomer hebben de vogels bruine bovendelen met zwarte vlekken, witte kin en buik. De snavel- en pootkleur variëren met de leeftijd. Volwassen vogels hebben meestal oranje poten en een donkere snavel met een oranje basis; jonge dieren hebben groene poten en een egaal donkere snavel, soms met een iets lichte basis. Mannetjes houden in het voorjaar gevechten op traditionele baltsplaatsen.

Leefomgeving
Deze spectaculaire weidevogels broeden in schrale, bloemrijke graslanden. Ze verzamelen hun voedsel, dat voornamelijk uit insecten en hun larven bestaat, op slikkige open plekken. De meeste Nederlandse kemphennen broeden in graslandreservaten in Friesland, Groningen en Noord-Holland.

Verspreiding in Nederland en klimaat
Lange tijd was de kemphaan een gewone broedvogel van de Nederlandse graslanden, vochtige heidegebieden en duingraslanden. In de tweede helft van de vorige eeuw ging de vogel echter dramatisch in aantal achteruit. In 1954 waren er zesduizend, midden jaren zeventig nog maar 1.500, en eind negentiger jaren hooguit honderdvijftig tot tweehonderd. Tegenwoordig is het voorkomen van meer dan tien paren per gebied zeer bijzonder. Vanwege de sterke afname van het aantal broedgevallen en de zeer beperkte verspreiding, staat de kemphaan op de Rode Lijst. Ook in de ons omringende landen is de soort bijna als broedvogel verdwenen. Het indrukwekkende schouwspel van baltsende kemphanen is helaas helemaal bijzonder in Nederland. De grootste kans om deze vogels nog te zien is in de winter. Scandinavische kemphanen overwinteren in het Nederlandse Waddengebied en langs de rivieren.

Naast het warmer wordende klimaat is ook het verdwijnen van zijn favoriete graslandtype door veranderende agrarische bedrijfsvoering een belangrijke oorzaak voor de enorme afname van de kemphaan. Het gaat hier met name om verlaging van de grondwaterstand, intensieve bemesting en zware beweidingdruk. De enige manier om de soort te redden is het behoud van graslanden waar niet te veel vee op geweid wordt. Hiervoor moet weinig bemest worden en de waterstand moet hoog zijn. Zulke graslanden hebben we alleen nog maar in reservaten. Ook in deze beschermde gebieden neemt de soort echter af. Dit komt door het steeds meer wegvallen van tussengelegen broedgebieden, waardoor een sterke versnippering optreedt.

Bronnen

Copyright © 2010 Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse , Wageningen UR.